تلفن همراه به بخش جداییناپذیری از زندگی روزمره تبدیل شده است. تماس تلفنی، اینترنت همراه، شبکههای اجتماعی و بسیاری از خدمات دیجیتال باعث شدهاند که افراد ساعتهای زیادی از روز در نزدیکی تلفن همراه باشند. همین موضوع پرسش مهمی را ایجاد کرده است: آیا امواج تلفن همراه میتوانند برای سلامت انسان مضر باشند؟
این موضوع طی چند دهه گذشته در مطالعات مختلف بررسی شده است. براساس شواهد علمی موجود، استفاده معمول از تلفن همراه در محدوده استانداردهای تعیینشده تاکنون با اثر زیانبار قطعی بر سلامت انسان مرتبط شناخته نشده است؛ با این حال، پژوهش درباره پیامدهای احتمالی مواجهه بسیار طولانیمدت همچنان ادامه دارد.
امواج موبایل چه نوع امواجی هستند؟
تلفنهای همراه برای برقراری ارتباط با دکلهای مخابراتی از امواج الکترومغناطیسی در محدوده فرکانس رادیویی یا RF استفاده میکنند.
نکته مهم این است که این امواج در گروه پرتوهای غیریونساز قرار میگیرند. پرتوهای غیریونساز با پرتوهایی مانند اشعه X و گاما تفاوت دارند. انرژی امواج موبایل برای یونیزهکردن اتمها یا ایجاد آسیب مستقیم به DNA کافی نیست. مؤسسه ملی سرطان آمریکا نیز تأکید میکند که انرژی فرکانس رادیویی تلفنهای همراه در محدوده غیریونساز قرار دارد.
شناختهشدهترین اثر فیزیکی امواج RF در شدتهای بالا، گرمشدن بافتهای بدن است. استانداردهای ایمنی تلفن همراه نیز با هدف محدود کردن میزان جذب انرژی و جلوگیری از افزایش قابلتوجه دمای بافتها طراحی شدهاند.
آیا امواج موبایل باعث سرطان میشوند؟
احتمال ارتباط استفاده از تلفن همراه با سرطان، بهخصوص تومورهای مغزی، یکی از مهمترین موضوعات مورد مطالعه بوده است.
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC) در سال ۲۰۱۱ امواج فرکانس رادیویی را در گروه 2B یا «احتمالاً سرطانزا برای انسان» طبقهبندی کرد. این طبقهبندی به معنای اثبات سرطانزا بودن تلفن همراه نیست، بلکه نشان میدهد در آن زمان شواهد محدودی وجود داشته و امکان وجود ارتباط را نمیشد بهطور کامل رد کرد.
مطالعات جدیدتر تصویر اطمینانبخشتری ارائه میکنند. یک مرور سیستماتیک گسترده منتشرشده در سال ۲۰۲۴ که مطالعات انسانی را بررسی کرده است، نتیجه گرفت که استفاده از تلفن همراه به احتمال زیاد خطر سرطان مغز را افزایش نمیدهد.
مطالعه بزرگ COSMOS نیز که بیش از ۲۵۰ هزار نفر را شامل میشود، شواهدی از افزایش خطر گلیوما، مننژیوم یا نوروم آکوستیک در کاربران تلفن همراه پیدا نکرد.
بنابراین براساس شواهد فعلی نمیتوان گفت استفاده معمول از تلفن همراه باعث سرطان میشود، هرچند بررسی علمی اثرات استفاده بسیار طولانیمدت همچنان اهمیت دارد.
تأثیر امواج موبایل بر مغز و عملکرد شناختی
از آنجا که هنگام مکالمه تلفن معمولاً در نزدیکی سر قرار میگیرد، تأثیر احتمالی امواج آن بر حافظه، تمرکز، یادگیری و فعالیت مغز نیز بررسی شده است.
مطالعات متعددی در این زمینه انجام شدهاند، اما تاکنون شواهد علمی قابل اتکایی که نشان دهد میزان معمول مواجهه با امواج موبایل موجب اختلال پایدار در عملکرد مغز یا تواناییهای شناختی میشود، به دست نیامده است. سازمان جهانی بهداشت نیز اعلام کرده است که شواهد موجود اثر زیانبار مشخصی را در مواجهه با سطوح پایین میدانهای الکترومغناطیسی نشان نمیدهند.
سردرد، خستگی و اختلال خواب
برخی افراد علائمی مانند سردرد، خستگی، کاهش تمرکز یا اختلال خواب را به امواج تلفن همراه نسبت میدهند.
وجود این علائم ممکن است کاملاً واقعی باشد، اما بررسیهای علمی تاکنون ارتباط مستقیم و قابل تکراری میان مواجهه معمول با امواج RF و این علائم نشان ندادهاند. یک مرور سیستماتیک منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نیز مطالعات تجربی مربوط به علائم گزارششده توسط افراد در مواجهه با امواج RF را بررسی کرده است.
البته استفاده زیاد از خود تلفن همراه میتواند به دلایل دیگری بر سلامت اثر بگذارد. برای مثال، استفاده طولانی از صفحهنمایش در شب، نور نمایشگر، فعالیت ذهنی، شبکههای اجتماعی یا بهتعویقافتادن زمان خواب میتواند کیفیت خواب را کاهش دهد. این اثرات را نباید الزاماً به امواج الکترومغناطیسی تلفن نسبت داد.
آیا 5G خطر بیشتری دارد؟
با توسعه شبکههای نسل پنجم یا 5G، نگرانیهای تازهای درباره افزایش میزان امواج ایجاد شده است.
شبکه 5G نیز از امواج فرکانس رادیویی و در محدوده غیریونساز استفاده میکند. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که تاکنون هیچ اثر زیانبار بر سلامت انسان بهصورت علّی با فناوریهای بیسیم مرتبط شناخته نشده است؛ البته تحقیقات درباره برخی فرکانسها و الگوهای مواجهه جدید همچنان ادامه دارد.
امواج دکل موبایل خطرناکتر است یا خود تلفن همراه؟
ممکن است تصور شود نزدیکی به یک دکل مخابراتی بیشترین میزان مواجهه با امواج را ایجاد میکند، اما در بسیاری از شرایط، میزان مواجهه فرد هنگام استفاده از خود تلفن همراه در نزدیکی سر بیشتر از مواجهه با یک دکل استاندارد در محیط عمومی است.
براساس اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، شدت امواج RF دکلهای مخابراتی در مکانهای عمومی معمولاً تنها بخش کوچکی از حدود تعیینشده در استانداردهای بینالمللی است.
همچنین تلفن همراه در شرایطی که سیگنال شبکه ضعیف باشد ممکن است برای حفظ ارتباط با شبکه، با توان بیشتری ارسال انجام دهد.
چگونه مواجهه با امواج موبایل را کاهش دهیم؟
با وجود نبود شواهد قطعی درباره زیان استفاده معمول از موبایل، افرادی که ترجیح میدهند میزان مواجهه خود را کمتر کنند، میتوانند چند اقدام ساده انجام دهند:
- برای مکالمات طولانی از هندزفری یا حالت بلندگو استفاده کنند.
- هنگام مکالمه تلفن را کمی از سر فاصله دهند؛ حتی افزایش فاصله اندک، میزان مواجهه را کاهش میدهد.
- مکالمات طولانی و غیرضروری را محدود کنند.
- در مکانهایی که آنتندهی بسیار ضعیف است از تماسهای طولانی خودداری کنند.
- تلفن همراه را در زمان خواب در صورت امکان با فاصله از سر قرار دهند.
- کودکان نیز بهتر است بهویژه برای تماسهای طولانی از هندزفری یا بلندگو استفاده کنند.
این توصیهها بیشتر در چارچوب اصل احتیاط مطرح میشوند و به معنای اثبات خطرناک بودن استفاده عادی از تلفن همراه نیستند.
جمعبندی
براساس دانش علمی فعلی، امواج تلفن همراه از نوع غیریونساز هستند و انرژی لازم برای آسیب مستقیم به DNA را ندارند. مطالعات گسترده انسانی نیز تاکنون افزایش مشخص و قابل اثباتی در خطر سرطان مغز یا سایر بیماریهای جدی در اثر استفاده معمول از تلفن همراه نشان ندادهاند. مرورهای علمی جدید نیز عمدتاً همین نتیجه را تأیید میکنند.
با این حال، از آنجا که میلیاردها نفر در سراسر جهان از تلفن همراه استفاده میکنند و میزان استفاده از فناوریهای بیسیم همچنان در حال افزایش است، ادامه تحقیقات درباره اثرات مواجهه بسیار طولانیمدت ضروری است.
بنابراین بهترین رویکرد، نه نگرانی بیش از اندازه و نه بیتوجهی کامل است؛ بلکه استفاده متعادل از تلفن همراه و رعایت چند راهکار ساده برای کاهش مواجهه غیرضروری میتواند انتخاب منطقی و محتاطانهای باشد.